18 sierpnia, 2026

„Stołówka Stąd!” – jak uczniowie podlaskich szkół zaczęli jeść lokalnie

20 podlaskich szkół podstawowych i 36 lokalnych producentów od stycznia br. sprawdzało, czy można skrócić drogę żywności „z pola na stół” – bez pośredników, za to z korzyścią dla uczniów, rolników, producentów lokalnych i zrównoważonego rozwoju regionu. Poznajemy pierwsze wyniki ewaluacji projektu pilotażowego „Stołówka Stąd!”, a płynące z nich wnioski pokazują, że obrany kierunek jest właściwy i oczekiwany.

Skąd pomysł na krótszy łańcuch dostaw?

Coraz więcej mówi się o tym, że żywność w polskich szkołach powinna być zdrowa, sezonowa i – najlepiej – lokalna. Problem w tym, że między polem a szkolną stołówką stoi zwykle kilka ogniw pośrednich, które wydłużają drogę produktu, podnoszą jego cenę i sprawiają, że lokalny rolnik czy producent żywności rzadko trafia ze swoją ofertą bezpośrednio do szkolnej kuchni.

Projekt „Stołówka Stąd!”, realizowany w województwie podlaskim przez Oddział Terenowy KOWR w Białymstoku, pod honorowym patronatem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, powstał właśnie po to, by to sprawdzić w praktyce. Do grona partnerów przedsięwzięcia należą Instytut Nauk o Żywieniu Człowieka SGGW, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa Polskiej Akademii Nauk, Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych oraz Podlaskie Centrum Produktu Lokalnego przy Urzędzie Marszałkowskim Województwa Podlaskiego. Do współpracy dołączył także oficjalnie Urząd Zamówień Publicznych, obejmując rolę partnera merytorycznego projektu – jego zaangażowanie ma szczególne znaczenie, bo otwiera drogę do realnych zmian systemowych w zakresie wprowadzania lokalnych produktów do żywienia zbiorowego.

Jak to działało?

Do pilotażu zaproszono szkoły podstawowe i lokalnych producentów z czterech podlaskich subregionów: białostockiego, bielskiego, łomżyńskiego i suwalskiego. W sumie w projekcie bierze udział 20 szkół oraz 36 gospodarstw i firm produkujących żywność.
Program pilotażu nie ogranicza się do samego „kojarzenia” szkół z rolnikami. W ramach „Stołówki Stąd!” odbyły się m.in.:

szkolenia dla dyrektorów, intendentów i pracowników stołówek – jak włączać lokalne produkty do jadłospisów,
szkolenia dla producentów lokalnych – jak nawiązać i utrzymać współpracę ze szkołą; jak certyfikować produkty lokalne oraz jak je wprowadzać do szkolnych stołówek zgodnie z ustawą o zamówieniach publicznych,
warsztaty kulinarne dla uczniów, pokazujące dzieciom, skąd naprawdę bierze się jedzenie na ich talerzu,
wieloetapowa ewaluacja, w którą zaangażowali się dyrektorzy, nauczyciele, rodzice, uczniowie oraz producenci lokalni.

Największe emocje i ogrom radości wzbudziły warsztaty kulinarne. Uczniowie wspólnie z ekspertami ze Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego oraz pracownikami OT KOWR gotowali dania z lokalnych produktów, a na koniec każdych zajęć degustowali własnoręcznie przygotowane potrawy.
„Warsztaty uświadomiły młodzieży, jak wielkie jest bogactwo naszego regionu. Obserwując ich aktywną postawę, widziałam pasję do gotowania, wspaniałą współpracę w grupach i radość z odkrywania nieznanych smaków. Jestem przekonana, że te zajęcia nauczą młodzież dbać o właściwe nawyki żywieniowe i zachęcą do eksperymentowania w kuchni” – relacjonowała Beata Dubińska, wicedyrektor Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Nurcu-Stacji.

Podobne wrażenia miała Dorota Kowalczuk, dyrektor Zespołu Szkół w Drohiczynie: „Każdy etap wymagał zaangażowania całego zespołu. Uczestnicy wzajemnie się wspierali i konsultowali decyzje, co sprzyjało budowaniu relacji. Warsztaty uczyły także odpowiedzialnego podejścia do żywności w duchu no waste, pokazując, jak kreatywnie wykorzystywać produkty regionalne i ograniczać marnowanie jedzenia”.

Entuzjazmu nie kryli również eksperci z SGGW, którzy prowadzili zajęcia: „Praca z uczniami była satysfakcjonującym i inspirującym doświadczeniem. Uczestnicy warsztatów, z dużym zaangażowaniem, samodzielnie – niezależnie od wieku – przygotowywali dania. Podczas wspólnej degustacji była okazja nie tylko do rozsmakowania się we własnoręcznie przygotowanych potrawach, ale także do rozmów o zrównoważonym rozwoju i wadze niemarnowania żywności”.

Co pokazują pierwsze wyniki ewaluacji?

Przez cały czas trwania pilotażu jego uczestnicy – dyrektorzy szkół, nauczyciele, rodzice, uczniowie oraz producenci i rolnicy – regularnie wypełniali ankiety ewaluacyjne, podsumowujące kolejne etapy projektu. Z pierwszych wyników tych badań wyłania się jasny obraz – projekt spotyka się z bardzo pozytywnym odbiorem zarówno w szkołach, jak i wśród lokalnych producentów.

Dyrektorzy szkół chwalą projekt niemal jednogłośnie i w większości deklarują chęć udziału w jego kolejnej edycji. Równie wyraźnie opowiadają się za tym, by podobne rozwiązanie objęło także inne regiony Polski.

Wśród producentów i rolników obraz jest nieco bardziej zróżnicowany – dla części z nich, zwłaszcza tych, którzy dopiero zaczynali współpracę ze szkołami, ocena efektów jest jeszcze przedwczesna. Zdecydowana większość uznaje jednak skrócenie łańcucha dostaw między producentem a stołówką za kluczowe dla bezpieczeństwa żywnościowego regionu, a wielu dostrzega w szkolnych stołówkach realną, dodatkową możliwość zbytu dla swoich produktów.

Co pomoże rozwinąć współpracę wszystkich partnerów projektu?

Pilotaż pozwolił ocenić, co należy usprawnić, by taka współpraca rozwijała się sprawnie – i tu głos dyrektorów oraz producentów jest zaskakująco zgodny. Obie grupy zwracają uwagę na procedury zamówień publicznych, które w obecnym kształcie nie zawsze sprzyjają regularnym, formalnym dostawom produktów lokalnych do szkolnych stołówek. To właśnie dlatego do zespołu partnerów dołączył Urząd Zamówień Publicznych, aby wspólnie z OT KOWR w Białymstoku wypracować rozwiązania edukacyjne i praktyczne wskazówki dla szkół w tym zakresie.

Przydałyby się też narzędzia, które ułatwiałyby taką współpracę na co dzień tj. gotowe wzorce jadłospisów z wyliczonym udziałem produktów lokalnych, elektroniczna platforma łącząca szkoły z producentami z ich okolicy, a także instytucja pełniąca rolę stałego punktu kontaktowego i wsparcia dla obu stron.

Głos w tej sprawie zabrał jeden z producentów biorących udział w pilotażu: „Producentom lokalnym trudno jest konkurować z wielkimi korporacjami, gdzie cena nie podąża za jakością, a przetargi mają dwa kryteria: cena i termin płatności”. To spostrzeżenie dobrze pokazuje, dlaczego wsparcie systemowe – a nie tylko dobra wola stron – będzie kluczowe dla trwałości efektów projektu.

Co dalej?

Pierwsze wnioski z projektu pilotażowego „Stołówka Stąd!” są jednoznaczne – taki projekt był po prostu potrzebny. Pokazał, że szkoły chcą lokalnej żywności, producenci chcą nowego kanału zbytu swoich produktów, a instytucje eksperckie potrafią sprawnie wesprzeć obie strony we współpracy. To fundament, na którym partnerzy chcą budować dalej.

Aby jednak te efekty stały się trwałe, sam entuzjazm uczestników nie wystarczy – potrzebne są rozwiązania systemowe: od zmian w podejściu do zamówień publicznych, przez gotowe narzędzia dla szkół i producentów, po niezwykle ważną merytoryczną sieć wsparcia zaangażowanych środowisk. Krokiem w tę stronę jest włączenie się do współpracy Urzędu Zamówień Publicznych, który jako partner merytoryczny projektu będzie wspierał szkoły w kompetentnym i zgodnym z przepisami zaopatrywaniu się w lokalną żywność. Dlatego partnerzy projektu są zgodni, że „Stołówka Stąd!” powinna być kontynuowana – w ulepszonej, systemowej formule, obejmującej kolejne regiony kraju.

Naturalnym miejscem dla takiego wsparcia powinny być Oddziały Terenowe Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa – obecne w regionach, znające lokalnych producentów i mające doświadczenie we współpracy z sektorem rolno-spożywczym.

„Stołówka Stąd!” a „Program dla szkół” – naturalne rozwinięcie tego, co już działa

Warto podkreślić, że „Stołówka Stąd!” nie startuje od zera – wpisuje się w kierunek, który KOWR konsekwentnie rozwija już od roku szkolnego 2017/2018 poprzez unijny „Program dla szkół”. To właśnie w jego ramach dzieci z klas I–V szkół podstawowych regularnie otrzymują owoce, warzywa oraz produkty mleczne bez dodatków smakowych, a szkoły prowadzą działania edukacyjne – konkursy, festyny, wycieczki do gospodarstw, ogródki szkolne czy warsztaty kulinarne – ucząc najmłodszych, skąd naprawdę bierze się jedzenie.

„Program dla szkół” zbudował więc coś kluczowego – nawyk i infrastrukturę regularnego dostarczania zdrowej żywności do szkół oraz gotowość dyrektorów i nauczycieli do prowadzenia działań edukacyjnych wokół jedzenia. „Stołówka Stąd!” idzie o krok dalej – odpowiada na pytanie, skąd konkretnie ta żywność może pochodzić. Tam, gdzie „Program dla szkół” dostarcza owoce, warzywa i nabiał w ramach unijnego mechanizmu wsparcia, „Stołówka Stąd!” testuje, jak włączyć w ten łańcuch lokalnych, podlaskich producentów – skracając drogę „z pola na stół” i zamieniając odbiorcę (szkołę) i dostawcę (producenta, gospodarstwo rolne z sąsiedztwa) w realnych partnerów.

To połączenie ma sens systemowy. Doświadczenie i sieć relacji zbudowane przy „Programie dla szkół” – z rolnikami, producentami i samymi szkołami – to naturalny fundament, na którym można rozwijać model „Stołówki Stąd!” w kolejnych regionach kraju. Dwa programy, jeden kierunek – z tą różnicą, że „Stołówka Stąd!” zdecydowanie postawiła na lokalność, czyniąc z niej samo serce pilotażu. Efekt – więcej lokalnej, sezonowej żywności o znanym pochodzeniu na talerzach polskich uczniów.

Właśnie dlatego, że projekt tak wyraźnie stawia na lokalnego producenta, niezbędna i kluczowa okazała się współpraca z Urzędem Zamówień Publicznych. To zamówienia publiczne decydują bowiem, w jaki sposób szkoła może kupować żywność bezpośrednio od pobliskiego producenta.
Właśnie dlatego partnerzy projektu widzą jasno kolejny krok: „Stołówkę Stąd!” należy kontynuować i rozszerzyć na kolejne regiony Polski, opierając się na doświadczeniu, jakie OT KOWR w Białymstoku zdobył przy realizacji pilotażu, oraz na silnym partnerstwie instytucjonalnym, jakie udało się wokół niego zbudować.

Pełne wyniki ewaluacji projektu „Stołówka Stąd!” oraz dalsze kroki, jakie partnerzy planują podjąć wspólnie, przedstawimy już wkrótce.